Làm podcast có hình hai, ba người phát trực tiếp: quy trình gọn
Livestream podcast có hình cho hai, ba người gồm bốn việc: mỗi người một micro đặt gần miệng và một tai nghe, ngồi ở phòng ít vang; mở phòng phát, mời người cùng dẫn bằng link; phát trực tiếp lên một hai nền tảng theo một cấu trúc tập cố định; rồi lấy bản ghi trong kho làm tập phát lại.
Tiếng quan trọng hơn hình. Người nghe podcast thường vừa nghe vừa làm việc khác, nên hình hơi mờ không sao, còn tiếng vang hay lúc to lúc nhỏ thì họ tắt.
Một công đôi việc: phát trực tiếp rồi dùng bản ghi làm tập
Cách làm podcast quen thuộc là thu, dựng, rồi mới đăng. Mỗi tập mất vài buổi và phần dựng là chỗ nhiều chương trình bỏ cuộc sau tập thứ năm. Phát trực tiếp đảo lại thứ tự: bạn làm tập ấy một lần duy nhất trước người xem, không dừng, không thu lại. Khi buổi phát kết thúc, bản ghi đã là một tập hoàn chỉnh.
Cái được là nhịp đều. Lịch phát cố định buộc cả nhóm ngồi vào bàn đúng giờ, và người nghe biết khi nào có tập mới. Cái mất là không sửa được lỗi: nói vấp, quên ý, một khoảng lặng dài đều nằm lại trong bản ghi. Vì vậy podcast phát trực tiếp cần chuẩn bị nội dung kỹ hơn podcast thu sẵn, bù cho việc không có khâu dựng.
Với phòng phát của VietnamStream, khi bật ghi hình cho phiên, chương trình được lưu thành video trong kho sau khi buổi phát kết thúc. Video đó có trang xem riêng, tải về được, và giữ theo thời hạn của gói: 7 ngày ở Miễn phí, 30 ngày ở Cơ bản, 90 ngày ở Chuyên nghiệp, 365 ngày ở Doanh nghiệp. Thời hạn này là lý do nên tải bản ghi về máy ngay trong tuần nếu bạn định giữ tập lâu dài; cách lưu trữ bền hơn được bàn ở bài lưu bản ghi livestream lâu dài.
Tiếng trước, hình sau: ba việc phải đúng
Người nghe tha thứ cho gần như mọi thứ trừ tiếng khó nghe. Ba việc sau xếp theo mức ảnh hưởng:
Micro gần miệng. Khoảng cách từ miệng tới micro quyết định chất tiếng nhiều hơn giá của micro. Micro cách miệng một gang tay thu giọng dày, rõ; cách một sải tay thì thu cả căn phòng. Micro cài áo, micro trên dây tai nghe hay micro để bàn có giá đỡ kéo sát mặt đều đạt yêu cầu. Micro sẵn trong máy tính đặt cách nửa mét là lựa chọn kém nhất. Đặt micro hơi lệch sang một bên khoé miệng để hơi bật của các âm "p", "b" không đập thẳng vào.
Phòng ít vang. Vỗ tay một cái trong phòng. Nghe tiếng đuôi kéo dài nghĩa là phòng vang, giọng thu vào sẽ ù. Phòng tốt cho podcast là phòng ngủ, phòng làm việc nhỏ có rèm, thảm, tủ quần áo, giá sách. Phòng khách trống lát gạch, nhiều kính là phòng tệ. Không cần mua tấm tiêu âm: kéo rèm, trải một tấm chăn lên bàn, ngồi quay mặt vào tủ quần áo mở cửa đã cải thiện rõ.
Mỗi người một tai nghe. Người ở xa cần tai nghe để loa không lọt vào micro, gây vọng. Hai người ngồi chung một phòng cũng nên đeo, vì tai nghe cho bạn nghe đúng thứ đang được thu: bạn nhận ra ngay khi mình quay mặt đi và giọng nhỏ lại. Tai nghe có dây loại thường là đủ.
Một việc không cần làm lúc đầu: mua bàn trộn hay bộ xử lý âm thanh (sound card). Hai micro cắm thẳng vào hai máy, mỗi người một đầu, đã cho ra một tập nghe được. Thiết bị chỉ nên thêm khi bạn đã qua mười tập và biết rõ mình thiếu gì.
Ngồi chung một phòng hay mỗi người một nơi
Hai cách bố trí đều làm được với phòng phát trên trình duyệt, nhưng điểm cần cẩn thận khác nhau:
| Mỗi người một nơi | Cùng ngồi một phòng | |
|---|---|---|
| Cách vào phòng phát | Người dẫn chính là chủ phòng, những người còn lại vào bằng link mời | Một máy, một camera thu cả nhóm; hoặc mỗi người một máy |
| Hình | Mỗi người một khung, bố cục chia đôi hoặc lưới | Một khung chung, ngồi sát nhau cho vừa hình |
| Tiếng | Mỗi người một micro riêng, sạch và đều | Một micro đặt giữa thì người xa nhỏ hơn người gần |
| Rủi ro chính | Một người để loa ngoài gây vọng; mạng một đầu yếu | Hai máy cùng mở micro trong một phòng thu chồng tiếng nhau |
| Nhịp nói | Có độ trễ nhỏ, khó chen lời, cần nói theo lượt | Tự nhiên như ngoài đời |
| Hợp với | Người cùng dẫn ở tỉnh khác, khách mời bận | Nhóm bạn, đồng nghiệp chung văn phòng |
Điểm dễ sai nhất nằm ở cột phải: hai người ngồi cạnh nhau, mỗi người mở một máy và cùng vào phòng. Giọng mỗi người khi đó tới chương trình bằng hai đường, qua micro của mình và qua micro của người bên cạnh, lệch nhau một chút, nghe như nói trong ống. Nếu ngồi chung phòng, hãy dùng một máy với một micro đặt giữa, hoặc tách hẳn ra hai phòng. Cách nói theo lượt khi ở xa nhau được hướng dẫn ở bài livestream phỏng vấn khi hai người ở hai nơi.
Cấu trúc tập 30–45 phút: mở, ba phần, chốt
Một tập podcast trực tiếp cần khung cố định để người dẫn không lạc và người nghe vào giữa chừng vẫn theo được. Khung dưới đây là mẫu giả định cho tập 40 phút, chép rồi chỉnh thời lượng theo chương trình của bạn.
Mở: 3 phút
Câu đầu tiên nói thẳng tập này bàn chuyện gì và ai đang nói. Không chào hỏi lan man, không chờ "thêm vài người vào". Người xem trực tiếp tới muộn sẽ xem lại từ đầu trong bản ghi, còn người nghe bản ghi thì bỏ đi nếu ba phút đầu là thời gian chờ.
Ba phần, mỗi phần 10 đến 12 phút
Mỗi phần trả lời một câu hỏi. Ví dụ tập về mở quán cà phê: phần một là chọn mặt bằng, phần hai là tính tiền vốn, phần ba là ba tháng đầu. Mỗi phần mở bằng một câu chuyển rõ ràng, "Sang chuyện thứ hai", để bản ghi sau này cắt được thành ba đoạn ngắn độc lập.
Chốt: 3 đến 5 phút
Mỗi người nói một điều rút ra, người dẫn nhắc chủ đề và lịch của tập sau, cảm ơn, rồi dừng. Tập kết thúc đúng giờ tạo thói quen cho người nghe tốt hơn một tập kéo thêm hai mươi phút vì đang vui chuyện.
Băng chữ ghi chủ đề từng phần
Mỗi khi sang phần mới, đổi băng chữ thành tên phần đó: "Phần 1: Chọn mặt bằng". Người vào giữa buổi nhìn băng chữ là biết đang ở đâu. Với bản ghi, băng chữ thành mốc để người xem tua. Soạn sẵn năm dòng chữ trong ghi chú từ trước, tới lúc chỉ việc dán; đừng gõ trên sóng. Băng chữ nên ngắn, dưới mười tiếng, vì trên điện thoại dòng dài sẽ bé tới mức không đọc nổi.
Về thời lượng: 30 đến 45 phút vừa đủ sâu, vừa nằm gọn trong giới hạn 2 giờ mỗi phiên của gói Miễn phí kể cả khi tính thêm thời gian thử. Với 10 giờ mỗi tháng của gói này, một chương trình hằng tuần vẫn còn dư giờ cho các phiên thử.
Quy trình một buổi, từ lúc ngồi vào bàn tới lúc có tập
Thứ tự này đã tính sẵn những chỗ hay mất thời gian:
- Hôm trước: chốt dàn ý một trang. Ba câu hỏi của ba phần, mỗi câu vài gạch đầu dòng, ai mở phần nào. Không viết nguyên văn; đọc văn bản trên podcast nghe rất rõ là đang đọc.
- Trước 30 phút: tạo phiên phòng phát, bật ghi hình, thêm đích phát. Tạo buổi phát bên nền tảng, đặt tiêu đề tập, lấy khoá.
- Trước 20 phút: mọi người vào phòng. Người ở xa mở link mời. Thử tiếng từng người: nói một câu dài, so mức to nhỏ giữa các giọng. Ai nhỏ hơn thì kéo micro lại gần, không phải nói to lên.
- Trước 10 phút: đặt bố cục, logo, băng chữ của phần mở. Tắt thông báo trên mọi máy. Để điện thoại im lặng, úp xuống.
- Bấm phát, chờ đích báo đã chạy, đếm thầm tới ba rồi nói. Ba giây đầu của bản ghi vì thế là khoảng lặng sạch, dễ cắt.
- Trong buổi: một người giữ đồng hồ. Tới giờ chuyển phần thì chuyển, đổi băng chữ. Người giữ đồng hồ cũng là người liếc trạng thái đích phát mỗi lần đổi phần.
- Kết: nói câu chốt, giữ im ba giây, rồi mới bấm dừng. Đừng nói chuyện hậu trường khi luồng chưa dừng hẳn.
- Sau buổi: mở kho, xem lại hai phút đầu và hai phút cuối của bản ghi. Tải về máy, đặt tên tệp theo số tập và ngày.
Phát lên một hai nền tảng là đủ
Podcast có hình hợp nhất với nơi người ta quen xem video dài và có thói quen tìm lại tập cũ. Với phần lớn chương trình, đó là một kênh YouTube và một trang Facebook. Phát ở hai nơi này đã bao được cả người xem trực tiếp lẫn người tìm lại sau. Thêm nơi thứ ba, thứ tư ở giai đoạn đầu chủ yếu thêm việc: mỗi nơi một tiêu đề, một ảnh bìa, một hộp bình luận.
Số đích bật cùng lúc theo gói là 1 ở Miễn phí và 3 ở Cơ bản. Nếu đang dùng gói Miễn phí, chọn một nơi làm chính để phát trực tiếp, nơi còn lại đăng bản ghi sau buổi phát. Cách này không thiệt gì nhiều, vì với podcast, lượng người nghe lại thường đáng kể so với lượng người xem trực tiếp.
Thông số đẩy luồng do phòng phát lo, bạn chỉ cần bảo đảm đường tải lên. Quy tắc nghề: tốc độ tải lên đo vào đúng giờ sẽ phát nên gấp đôi mức luồng cần. Buổi tối là giờ mạng gia đình đông nhất, nên đo vào buổi tối chứ đừng lấy con số buổi sáng. Và vì podcast sống nhờ tiếng, nếu mạng yếu thì thà để hình kém đi chứ đừng để tiếng đứt; hãy thử một phiên không công khai ít nhất mười phút và nghe lại bản ghi bằng tai nghe.
Biến bản ghi thành tập phát lại
Buổi phát xong là có nguyên liệu. Năm việc sau biến nó thành tập, xếp từ việc bắt buộc tới việc tuỳ chọn:
Nghe lại trước khi đăng. Mở bản ghi, nghe đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối bằng tai nghe. Thứ cần tìm là lỗi kỹ thuật: mất tiếng một người, tiếng vọng, một đoạn hình đứng. Lỗi nội dung nhỏ thì để nguyên; sự tự nhiên là một phần lý do người ta nghe bản trực tiếp.
Cắt đầu, cắt đuôi nếu cần. Vài giây chờ trước câu mở và vài giây sau câu chốt là phần duy nhất đáng cắt. Tải bản ghi về, cắt bằng bất cứ phần mềm dựng nào bạn quen, rồi đăng. Không cắt cũng không sao nếu bạn đã giữ thói quen đếm ba giây ở hai đầu.
Tách tiếng cho các nền tảng podcast. Từ tệp video tải về, xuất riêng phần tiếng để đăng lên nơi nghe podcast. Đây là lúc chất tiếng được kiểm tra khắt khe nhất, vì không còn hình để đỡ.
Cắt ba phần thành ba đoạn ngắn. Nhờ câu chuyển rõ ràng và băng chữ đổi theo phần, bạn biết chính xác điểm cắt. Mỗi đoạn mười phút là một video độc lập, dẫn người xem về tập đầy đủ.
Phát lại như một buổi mới. Bản ghi nằm trong kho có thể chọn làm nguồn cho một phiên phát video quay sẵn vào khung giờ khác. Việc này phải theo chính sách của từng nền tảng với nội dung quay sẵn, và người phát tự chịu trách nhiệm nội dung; gắn dấu "Phát lại" trên hình là cách minh bạch với người xem.
Chi tiết về kho và trang xem lại nằm ở trang kho video và phát lại.
Lỗi hay gặp ở mười tập đầu
Gần như chương trình nào cũng đi qua các lỗi này. Biết trước thì qua nhanh hơn:
- Một người to, một người nhỏ. Do khoảng cách tới micro khác nhau. Thử mức tiếng từng người trước giờ phát, chỉnh bằng vị trí micro.
- Cười và nói đè lên nhau. Ngồi cùng phòng thì vui, qua mạng thì thành một khối ồn. Khi ở xa, để người kia nói hết câu rồi mới phản ứng.
- Gõ bàn, chạm micro, xoay ghế. Micro để bàn thu mọi rung động của mặt bàn. Kê micro lên một tấm vải dày, và ngồi ghế không kêu.
- Mở đầu bằng năm phút chuyện ngoài lề. Bản ghi mất người nghe ngay ở đó. Chuyện ngoài lề để dành cho trước khi bấm phát.
- Không ai giữ giờ. Phần một kéo hai mươi lăm phút, phần ba còn bốn phút. Giao hẳn đồng hồ cho một người.
- Quên bật ghi hình. Buổi phát vẫn lên nền tảng nhưng kho không có tập. Đưa việc bật ghi vào danh sách kiểm trước giờ phát.
- Đọc bình luận quá nhiều. Người nghe bản ghi không thấy bình luận, nên những đoạn "chào bạn Minh, chào bạn Lan" là thời gian chết. Gom câu hỏi của người xem vào một quãng cố định cuối phần ba.
Sau mỗi tập, cả nhóm nghe lại mười phút bất kỳ và mỗi người nêu một điều muốn sửa. Chỉ sửa một điều mỗi tập. Tới tập thứ mười, chương trình sẽ khác hẳn tập đầu mà không ai phải cố gắng quá sức ở tập nào.
Câu hỏi thường gặp
Làm podcast có hình phát trực tiếp cần tối thiểu những thiết bị gì?
Mỗi người cần một thiết bị có trình duyệt, camera, một micro đặt được gần miệng và một tai nghe. Micro trên dây tai nghe hoặc micro cài áo loại phổ thông đã đủ cho những tập đầu. Bàn trộn, bộ xử lý âm thanh và máy quay rời chưa cần ở giai đoạn này.
Hai người ngồi chung phòng thì nên dùng một máy hay hai máy?
Nên dùng một máy với một micro đặt giữa hai người. Hai máy cùng mở micro trong một phòng sẽ thu chồng giọng của nhau, làm tiếng nghe như nói trong ống. Nếu muốn mỗi người một khung hình riêng thì hai người nên ngồi ở hai phòng tách biệt.
Một tập podcast phát trực tiếp nên dài bao lâu?
Khoảng 30 đến 45 phút là vừa cho hai, ba người: đủ để đi qua ba phần nội dung và vẫn giữ được sự tập trung của người dẫn. Tập dài hơn dễ lan man khi không có khâu dựng để cắt gọt. Điều quan trọng hơn con số là giữ thời lượng đều giữa các tập.
Bản ghi buổi phát có dùng làm tập podcast luôn được không?
Được, nếu đã bật ghi hình cho phiên. Sau buổi phát, chương trình nằm trong kho dưới dạng một video, tải về được. Bạn có thể đăng nguyên bản, cắt bớt vài giây ở hai đầu, hoặc xuất riêng phần tiếng để đưa lên các nơi nghe podcast.
Phòng bị vang thì xử lý thế nào khi chưa mua đồ tiêu âm?
Chọn phòng nhỏ có nhiều đồ vải như phòng ngủ, kéo rèm, trải chăn hoặc khăn dày lên mặt bàn và ngồi quay mặt về phía tủ quần áo mở cửa hay giá sách. Quan trọng nhất là đưa micro lại gần miệng, vì micro càng gần thì thu giọng càng nhiều và thu phòng càng ít.
Có nên đọc bình luận của người xem trong lúc làm podcast trực tiếp không?
Nên, nhưng gom vào một quãng cố định, ví dụ cuối phần ba. Người nghe bản ghi sau này không thấy bình luận, nên việc dừng lại chào từng người trong suốt tập làm bản ghi rời rạc. Một quãng hỏi đáp riêng giữ được cả tương tác trực tiếp lẫn mạch của tập.
Thông tin về điều kiện, giới hạn của các nền tảng trong bài được ghi theo thời điểm cập nhật và có thể thay đổi.
